Uprawa drzewa pistacja kleista oraz produkcja mastyksu koncentruje się na niewielkim obszarze południowego Chios – w regionie Mastichochoria (wioski mastyksowe). Cała produkcja **mastyksu** jest ściśle zorganizowana.
Produkcja mastyksu: Stowarzyszenie Hodowców Mastyksu
Cała produkcja mastyksu jest organizowana w ramach Stowarzyszenia Hodowców Mastyksu z Chios – Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου. Instytucja ta została powołana prawem w 1938 r. jako jedyny zarządca unikalnego, naturalnego **mastyksu** w Grecji i za granicą. Wszyscy właściciele drzew **mastyksowych** są zrzeszeni w tej spółdzielni, która obecnie reprezentuje 4500 członków.
Stowarzyszenie organizuje i nadzoruje uprawę drzew, skupuje produkcję, udziela dotacji, a przede wszystkim zapewnia przetwarzanie i pakowanie surowca. Ponadto inwestuje w badania oraz rozwój nowych produktów. Centralizacja przetwarzania surowego **mastyksu** zapewnia stałą jakość oraz jednolite sortowanie i dystrybucję wielkości do bezpośredniego spożycia, produkcji proszku do suplementów diety Masticlife, olejów lub bardziej złożonej produkcji – gumy do żucia ELMA, kosmetyków, produktów spożywczych …
Całoroczna pielęgnacja drzew oraz kompleksowe przygotowanie do zbioru i przetwarzania surowej żywicy jest sprawą rodzinną dla właścicieli lub opiekunów drzew mastyksowych.
Opieka nad drzewem mastyksowym
Zapylanie
Uprawa mastyksu to praca całoroczna, wymagająca stałej uwagi – im starsze drzewo, tym więcej troski potrzebuje. Zwykle w grudniu plantatorzy zaczynają nawozić lentyszek nawozem naturalnym, w tym opadłymi liśćmi lentyszku, oraz stosując tzw. zielony obornik, aby dostarczyć roślinom azot.
Przycinanie
Drzewa mastyksowe należy przycinać co roku, usuwając suche gałęzie. Ponadto co około 5 lat wykonuje się szersze cięcie. Zwykle w połowie stycznia i w lutym przycina się korony w celu nadania im odpowiedniego kształtu, umożliwiającego lepsze przenikanie światła i cyrkulację powietrza.
Odbudowa i rozwój plantacji mastyksu
Oczywiście przy uprawie mastyksu należy zwrócić uwagę na rozmnażanie drzew – rozwój i odnowę gajów mastyksowych. Rozmnażanie odbywa się poprzez cięcie gałęzi. Zwykle ma to miejsce w lutym i marcu, jednak w praktyce można spotkać rozmnażanie także jesienią. Średnie lub słabsze gałęzie skraca się do długości około pół metra, a na 3/4 długości usuwa pędy i liście. W rzędach, w odstępach 3–4 metrów, gałęzie umieszcza się wzdłużnie w bruździe o głębokości 20–50 cm. Wiosną konieczne jest zapewnienie odpowiedniego nawadniania. Jeśli rozmnażanie odbywa się jesienią, sadzonki korzystają z naturalnej wilgoci i zimowych deszczy.
Zbiór mastyksu
Praca przygotowawcza
Do przyszłego zbioru żywicy mastyksowej konieczne jest przygotowanie gleby pod drzewami. Od połowy czerwca do początku lipca gleba wokół drzew jest oczyszczana, a teren wokół pnia wyrównywany, aby ułatwić zbieranie ociekającego mastyksu. Proces czyszczenia odbywa się w regularnych kręgach wokół pnia.
Wstępnie przygotowaną glebę posypuje się białym proszkiem wapnia, który równomiernie rozprowadza się, tworząc gładką powierzchnię. Jest to kulminacja przygotowań do zbiorów – gaje mastyksowe są idealnie czyste, a wrażenie porządku dodatkowo potęguje jasna biel gleby pod drzewami.
Pierwsze cięcie
Kentos, czyli małe nacięcia w korze lentyszku, są najważniejszym etapem produkcji mastyksu. Nacięcia wykonuje się w lipcu i sierpniu, czasami aż do końca września. Do cięcia używa się małego narzędzia z ostrymi końcówkami, nazywanego kentitiri, oraz tzw. młotka – sfiraki. Nacięcia w korze mają szerokość około pół centymetra i długość 10–15 cm. Biegną lekko ukośnie wzdłuż głównych gałęzi, zaczynając od najniższej części pnia i kierując się ku koronie. Nacięcia wykonuje się stopniowo przez okres do 6 tygodni, zwykle rano.
Przepływ i wytrącanie żywicy
Żywica wypływa z nacięć i jednocześnie zastyga. Opada na przygotowaną ziemię pod drzewami lub pozostaje zawieszona na korze. Krople zestalają się zwykle w ciągu 15–20 dni od pierwszego cięcia; w chłodniejszym roku proces ten może potrwać jedynie około 10 dni.
Pierwszy zbiór
Pierwszym etapem jest zebranie dużych kawałków żywicy, tzw. pítes. Żywica jest również zbierana lub zeskrobywana z gałęzi i pnia. Pozostałe fragmenty są zamiatane w stosy lub zbierane ręcznie. Mastyks jest następnie przechowywany w drewnianych skrzyniach w chłodnym miejscu, gdzie jest starannie oczyszczany, aby był gotowy do dalszego przetwarzania.
Drugi krój i drugi zbiór
Podczas gdy pierwszy zbiór przypada na okres po 15 sierpnia, w święto Matki Boskiej, cały proces nacinania powtarza się, tak aby drugi zbiór rozpoczął się po połowie września.
Przetwarzanie mastyksu
Zebrany mastyks jest przechowywany w chłodnych miejscach, w drewnianych skrzyniach u hodowców. Kolejne tygodnie i miesiące poświęcone są starannemu sortowaniu i oczyszczaniu. Cena zakupu zależy od jakości tej pracy, przy czym wszystkie zbiory są przekazywane Stowarzyszeniu.
Cała zebrana ilość trafia do chłodni i hal produkcyjnych Stowarzyszenia, gdzie mastyks jest ponownie oczyszczany w kilku etapach, sortowany na trzy rozmiary i pakowany do sprzedaży lub dalszego przetwarzania.
W zakładzie znajduje się również linia do kruszenia mastyksu. W bezpośrednim sąsiedztwie działa także fabryka ELMA, produkująca gumę do żucia.
Stowarzyszenie Hodowców Mastyksu z Chios opracowuje przegląd całkowitej produkcji, obejmujący przetwarzanie oraz sortowanie według rodzaju i wielkości (duże, średnie i małe kawałki), a także innych produktów, takich jak guma do żucia ELMA, olej **mastyksowy** i proszek mastyksowy. Statystyki są publicznie dostępne.
Proces wytwarzania mastyksu trwa od wieków
Warto zauważyć, że proces uprawy i produkcji mastyksu na Chios niewiele zmienił się od czasów historycznych. Niektóre praktyki uprawne zostały co prawda nieco udoskonalone, ale w zasadzie chodzi o korzystanie z doświadczeń przodków. Choć czyszczenie i sortowanie mastyksu częściowo odbywa się przy użyciu maszyn, proces pozostaje w dużej mierze ręczny. Narzędzia mają co prawda miękką wyściółkę, ale w zasadzie są takie same jak 500 lat temu. Jedynym elementem, który mógłby zaskoczyć gościa z przeszłości, jest elektryczna dmuchawa do szybszego oczyszczania gleby pod drzewami.
Nie tylko sam mastyks, ale także sposób jego pozyskiwania trwa przez wieki.
Cała produkcja mastyksu jest zorganizowana w ramach Stowarzyszenia Hodowców Mastyksu z Chios (Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου), działającego od 1938 roku. Jest to spółdzielnia zrzeszająca około 4500 plantatorów, która nadzoruje uprawy, skupuje żywicę, zapewnia przetwarzanie, pakowanie i kontrolę jakości, a także inwestuje w badania i rozwój produktów z mastyksu.
Zbiory rozpoczynają się latem, po dokładnym przygotowaniu gleby i drzew. Plantatorzy wykonują nacięcia w korze (kentós), z których powoli wypływa żywica, tworząc tzw. „łzy mastyksu”. Po 15–20 dniach zastyga ona i jest zbierana ręcznie. Zbiory odbywają się zwykle w dwóch etapach – w sierpniu i we wrześniu.